ئەرمەنەکان گەورەترین دوژنی کوردستان وە هەموو کوردستان بەمولکی خۆیان دەزانن وە ژمارەشیان ناگات بەدوو

ئەرمەنەکان گەورەترین دوژنی کوردستان'>کوردستان وە هەموو کوردستان بەمولکی خۆیان دەزانن وە ژمارەشیان ناگات بەدوو ملیون کە ناکاتە ژمارەی دانیشتوانی شاری سلیمانی

وە هەموو پارتە کۆمەنستەکانی ناو کوردستان ئەرمەنن بە بنەماڵەی تالەبانیشوە

ناردراوی ئارام هەولێری:

١=

دوو سەربڕین: کۆمەڵکوژییەکانی ئەرمەنەکان دژی کورد لە نووسینی سەلاح الدین الکوردی نوبار. کاتێک شاخەکە لە نێوان تزار و سوڵتانییەتدا دابەش بوو، کارەساتەکە دەستی پێکرد، کارەساتێک کە تا ئەمڕۆش بەردەوامە لە خوێنڕشتن. شەڕی ڕووسیا و تورکیای ساڵی ١٨٧٧ تەنیا ململانێیەک نەبوو لەسەر هێڵەکانی بەفر، بەڵکو داڕمانی هێواشی ڕۆحی دێرینی ڕۆژهەڵات و سەرەتای گەشتێکی سەربڕین بوو کە بۆ دەیان ساڵ لە ژێر دروشمی گۆڕاو و ئایینە دژبەیەکەکاندا درێژ بووەوە، لە کاتێکدا جوگرافیا لەسەر مێزی بکوژەکان بەردەوام بوو. ڕووسەکان بە کەتیبەکانی هەڵگری خاچەکەوە چیای قەفقازیان بەزاند، دواتر یەکەکانی خۆبەخشی ئەرمەنی کە شەڕەکەیان گۆڕی بۆ تۆڵەسەندنەوەی پیرۆز لە گوندە کوردە موسڵمانەکانی کارس، بیتلیس، وان و ئەرزروم. ماڵەکان سووتێنران، شوانەکان لە لەوەڕگەکانیاندا سەربڕدران و منارەکان ڕووخێنران، وەک شایەتحاڵی شەوێکی درێژخایەنی خوێن مانەوە. کورد نە دەوڵەتێکی هەبوو بۆ قسەکردن لەبری ئەوان، نە باڵیۆزخانەیەک بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتییەکانیان، نە ڕۆژنامەیەک بۆ تۆمارکردنی خەم و پەژارەیان. گەلێک بوون کە کوژران بەڵام نەیاننووسی، مرد بەڵام لە بیر نەکرایەوە. ڕووسەکان نووسیویانە بۆ ڕزگارکردنی ئەرمەنەکان لە ستەمی سوڵتانییەت و ئاسایشی ئەرمەنەکان هاتوون. لەگەڵ نزیکبوونەوەی ڕزگاریی نەتەوەیی، عوسمانییەکان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە بەرگری لە ئیمانەکە دەکەن، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە هەرکەسێک بە شێوازی خۆی کورد سەربڕی: ڕووسەکان بە ناوی تزار، ئەرمەنییەکان بە ناوی خەون و عوسمانییەکان بە ناوی دەوڵەتەوە. دوای کۆنگرەی بەرلین لە ساڵی ١٨٠٠، ڕووسیا دەستی کرد بە سیاسەتی نیشتەجێکردنی سیستماتیکی لە شارەکانی کارس و باتومی، هەزاران کوردی ئاوارە کرد بۆ ئەوەی جێگە بۆ ئەرمەنییەکان بکاتەوە. تەواوی گوندەکان لە خۆڵەمێشدا کورتکرانەوە. ئەفسەرانی قەفقاز پێیان وابوو کە لابردنی گوندە کوردنشینەکان دەبێتە هۆی کردنەوەی ڕێڕەوی سەلامەت بۆ ئەنادۆڵ، ئەمەش ڕێگە خۆش دەکات بۆ نەخشەی نوێ کە بە باروت و ڕەنگ کێشراون. لە ساڵی ١٨٨٠ شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری لە سەردەمێکی تاریکدا چرایەکی هیوای بەرزکردەوە، هەوڵیدا ئەرمەنەکان نەبنە خەنجەر لە دیوی کورد و عوسمانییەکان. بەڵام بۆی دەرکەوت کە جوگرافیا بۆ زیادکردنە و ئاسن گوێ بە ڕاگەیاندنە ئەخلاقییەکان نادات. لە چیاکانی ورمێ و سەڵماس کوژرا، پاشان دوورخرایەوە بۆ ئەستەنبوڵ. لەوێ دوایین هەوڵی زیندووکردنەوەی قەوارەی کوردی کە لە نێوان دوو ئاگردا دڕاو بوو، پێش دابەشبوون کۆتایی هات. سەدەی دەیەم دەستی پێکرد و شاخەکە لە هەڵگرتنی بارگرانییەکە ماندوو بوو. مەرگ

شەڕی گەورە لە ساڵی ١٩١٤ سەریهەڵدا و سوپای ڕووسیا لە ڕۆژهەڵاتەوە ڕژانە ناوەوە و میلیشیا ئەرمەنییەکان بە سەرۆکایەتی ئەندران کۆدرۆ لەگەڵیاندا هاتنە ناوەوە. بە تۆمەتی هاوکاری لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی گوندە کوردنشینەکانیان سووتاند. لە لایەکی ترەوە عوسمانییەکان کوردیان بۆ شەڕکردن لەگەڵ ئەرمەنەکان وەرگرت بۆ ناو لیواکانی حەمیدییە، پاشان دوای ئەوەی خزمەتیان بە ئامانجەکەیان کرد، وازی لێهێناون. بەم شێوەیە کورد لە لایەن هەردوولاوە کوژرا: جارێکیان لەسەر موسڵمان بوون، جارێکیان بەهۆی تۆمەتبارکردن و جارێکیش بەهۆی ئەوەی هیچ قەوارەیەکی نەبووە بۆ پاراستنی. لە بەهاری ساڵی ١٩١٦ ڕووسەکان موشە و بیتلیسیان داگیرکرد و گوندەکانی نێوان وان و بیتلیس لەلایەن گروپە گەریلاکانی قەفقازەوە سووتێنران. هاوکات کونسوڵی بیانی نووسیویانە کە هاووڵاتییانی مەدەنی کورد کە لە تەقەی چەقۆدا گیراون. ڕووسەکان دوای ڕاپەڕینیان لە ساڵی ١٩١٧ کشایەوە، هێزە پاشەکشەکراوەکان تۆڵەیان لە گوندە کوردنشینەکان کردەوە، پاشان عوسمانییەکان گەڕانەوە و تۆڵەی خۆیان لەو کەسانە کردەوە کە مابوونەوە. کەس نەیدەزانی جەلادەکە کێیە و قوربانییەکە کێیە. ڕۆژهەڵات بووبوو بە گیلۆتینێکی فراوان، کە بە دروشمی دژبەیەک کاردەکرا و هەمان دەرئەنجامی هەبوو. کاتێک شەڕ کۆتایی هات... شێوەی کوشتن گۆڕا، بەڵام نەوەستا. کۆمەڵکوژی قووڵتر دەستی پێکرد: کوشتن لە ڕێگەی لەبیرکردنەوە. کورد تەنانەت ئەو مافەی لێ زەوت کرا کە وەک قوربانی لە یاد بکرێن. ڕووسەکان نووسیویانە ئەوان پارێزەرن، ئەرمەنییەکان کە بەتەنها خۆیان سەربڕدراون، عوسمانییەکانیش کە ئەوان بەرگریکارن. جیهان باوەڕی بە گێڕانەوەی ئەو کەسانە هەبوو کە خاوەنی دەوڵەت بوون و گەلێکی بێ دەوڵەت پشتگوێ دەخست. ئەو گوندە کوردنشینانەی کە سڕکرانەوە تۆمار نەکران، نە ئەو کاروانانەی کە لەسەر جادەی قەرس سەربڕدرابوون، نە ئەو منداڵانەی کە لە نێو بەفردا لە نێوان دوو سوپادا ون بوون.

٢-

ئەوان بە زمانی خۆیان قسە ناکەن. کورد بە فیزیکی کوژرا، پاشان ناوەکەی لە تۆمارەکان سڕدرایەوە. پاشان پەیماننامەکان هاتنە ئاراوە بۆ تەواوکردنی تاوانەکە بە ڕەنگ: سێڤەر لە ساڵی ١٩٢٠، بەڵێنەکە و لۆزان لە ساڵی ١٩٢٣. بەڵێنەکە گۆڕا بۆ بۆشایی، ناوەکەش بوو بە پەراوێز. کورد لە نێو چوار دەوڵەتی تازە پێکهاتوودا پەرش و بڵاو بوو: تورکیای کەمالیستی پێی دەگوت تورکی شاخ؛ ئێران بە زۆر لە ناسیۆنالیزمێکی داخراودا هەڵمژی؛ و عێراق و سوریا لە قەفەزی مانداتەکاندا قەتیس بوون کە نەخشەیان لەسەر بوو کە هۆزەکانیان دابەش دەکرد و دۆڵەکانیان جیا دەکردەوە. بەم شێوەیە جوگرافیا گۆڕا بۆ چوار برین و یەک نەتەوە بەبێ شایەتحاڵ و بێ گۆڕێکی هاوبەش مایەوە. لەو کاتەوە مێژوو بووەتە هاوبەشی تاوانەکە. کورد زوڵم کرا چونکە دەوڵەتی نییە چیرۆکی خۆی بگێڕێتەوە. جیهان تەنها گوێ لەو کەسانە دەگرێت کە خاوەنی ئاڵایەکن بۆ بەرزکردنەوە و مۆرێک بۆ واژۆکردن. ئەرمەنییەکان کۆمارێکیان هەبوو بۆ بەرگریکردن لە یادەوەرییەکانیان، جولەکەکانیش دەوڵەتێکیان هەبوو بۆ یادکردنەوەی کارەساتەکەیان. بەڵام کورد هیچ قەوارەیەکی نییە پاسەوانی چیرۆکەکەی بکات، بۆیە کارەساتەکە وەک گێڕانەوەی زارەکی و گۆرانییەک لە شەوی گوندە دوورەکاندا، لە گێڕانەوەی پەرشوبڵاوی ئەرشیفی عوسمانی و بەریتانیادا مایەوە. ڕووسیا لە نێوان ساڵانی ١٨٧٧ بۆ ١٩٢٠دا قوربانیی زۆری کوردەکان نیشان دەدات، بەڵام ئەو ژمارانەی کە دەوڵەتێک پەسەندی نەکردوون، بێ ئاسەوار دەنگدانەوەیان هەیە. بەم شێوەیە قوربانییەکە بوو بە تۆمەتبار و کوژراوەکان شایەتحاڵی بێدەنگ بوون بۆ مردنی خۆیان. لەگەڵ هەر نەوەیەکی نوێدا قوتابخانەکان گێڕانەوەی ئەوانی تریان فێردەکرد، کتێبخانەکان ناوی ئەو ژەنەراڵانەیان شکۆمەند دەکرد کە گوندەکانیان سووتاند و ئەو مێلۆدییە کۆنانەی پێش ئاگرەکە نەخشەی ماڵەکانیان پاراست. تەنیا گۆرانی کوردی مابووەوە، چیرۆکی گوندێک دەگێڕێتەوە کە ئیتر بوونی نییە، ڕووبارێک کە ناوی غیابەکان دەزانێت و شەوێکی درێژ کە دەنگی هەنگاوەکانی بیستووە بەڵام هیچ گەڕاوێکی نەبینیوە. بەڵام یادەوەری نەمرد. ئەوەی خوێن بوو بوو بە ڕەنگ، ئەوەی دەگریا بوو بە بیرکردنەوە. کورد دەستی کرد بە نووسینی خۆی، نەک بە دوای تۆڵەسەندنەوە، بەڵکو تەنیا دان بەوەدا دەنێت کە ئەوان لەوێ بوون و ئەوەی بەسەریان هاتووە ڕاستەقینەیە. چونکە کارەسات تا نەگێڕدرێتەوە تەواو نییە و مردنیش نابێتە مەرگ تا یادی نەکرێتەوە. ئەو خاکەی لە سەردەمی قەیسەر و سوڵتاندا خوێنی لێهات، ڕەتیدەکاتەوە بنێژرێت، چونکە مردنەکەی بە مانای سەرکەوتنی لەبیرچوونەوە دێت، لەبیرچونەوەش کۆتا تاوانە لە مێژوویەکی دوور و درێژی تاوانەکاندا. هەر بەردێک لە کوردستاندا شایەتحاڵی ئەوەن کە خوێن بە ڕەنگ ناکرێت و ئەو میللەتەی ڕێگری لێ کراوە لە نووسیندا دەگەڕێتەوە و بە تەنیا بە ڕاستی دەنووسێت نەک بە وەلییەت. بەمجۆرە سەرەڕای پارچەپارچەبوون، کوردستان هێشتا لە نێو نەخشەکاندا هەناسە دەدات و خۆڵەمێشەکەی زیندووە و ناوەکەی لە دەمی ئەو کەسانە دەردەچێت کە فێری بێدەنگی نەبوون. ئەو قوربانیەی کە خاوەنی دەوڵەت نەبووە، مافی ئەوەی لەدەست نەداوە کە پێی بڵێن و ئەوەی لە بیرچوونەوە ڕزگاری بووە، تاکە کەسە کە بەسەر مێژوودا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە. هەموو ئاماژە هەڵبژێردراوەکان لە وەسفی ڤیدیۆکەدا بەردەستن. لە نووسینی سەلاح الدین الکوردی نوبار

ئەندریکی ئەرمەن تاوا بارە بەکوشتنی زیاتر لە ٦٥٠ هەزار کورد کاتێ لەگەڵ لەشکری روسەکان هایونەتە ناو خاکی کوردانی عوسمانی نیشین

وە پاشان زیاتر لە ٢٠٠ هەزار کوردیان کوشتوە لە لە ورمیەو سەلماسو باکۆ کە ئەوکات کورد هێز بوە لەو ناوچانەو تەبرێز بە سەرۆکایەتی سمکۆی شکاک کە باوکی نەتوەی کورد

ئەوە تاوان بار ئەرمەنەکەیە نابێ وێنەی ئەو جەلاتە لەیاد بکەن ئەگەر حەرام زادە نین کورد دەبێ بەدوای دوژمانی خۆی خەبات بکات نەک لەناو کوردستان سەرکردەو قارەمانەکانی بەکوشت بدات

کورد خۆ خۆرنو دوژمنیان لەیاد چوە یان بونەتە نۆکەروو چەکداری ئەرمەنەکان لەقەندیلو پژاکو قامشلی

لەشەرەفی ئەو کوردە بەم کەبەدوای کۆمەنیستە ئەرمەنەکان کەوتون لەکوردستان .وە کوشتنی کۆمەنیستی بەناو کورد کە لەژێرەوە ئەرمەنە حەڵالەو دەجێتە بەهەشت ئەگەر بیان کوژن تاکە ڕێگای کورد لە هەولێرە ئەگەر دەتانەوێت بگەن بەدەوڵەتی کوردی

وە کوردانی ناو ئێران ئەگەر پاڵپشتی دکتور قەدەمی نەکەن بچێتە تەهران واتە کورد لە ئێران بەگشتی بەدوای رێبازی ئەرمەن دەگەرێن کە ژن گاندانو ژیانی قوندەراتیو ئازادی لەکوشتنی کوردان کەوتون.هەر پارچەیەک خەباتی راستەقینەی بۆ سەربەخۆی نەبێ دەبێ دایکی ئەوپارچەیە بگێین بەکیری کەر . ئێمە خەبات ناکەین بۆ شایوو دۆڵو زورناو گاندان

ئێمە خەبات دەکەین

بۆسنوروو ناسنامەو دەوڵەرتی کوردی کە ئێستا ئامادەیە لە عیراق و سوریا وەک قۆناغی یەکەم

لەدەوڵەتی کوردي ٣٠ ملیون کوردي نەتەوەی زۆر باشترە لە ٧٠ ملیونی خۆفرۆش

بزوتنەوەی سەربەخۆیی نیشتمانی کورد

ئارام هەولێری